Bazen başkaları hakkında söylediklerin, kendin hakkında fark edemediklerini anlatır.
Bir gün bir tanıdığı, büyük bir heyecanla Sokrates’in yanına gelir.
— Sokrates, arkadaşın hakkında ne duyduğumu biliyor musun?
Sokrates, adamın heyecanına kapılmadan sakince sorar:
— Bir dakika bekle. Bana anlatmadan önce, söyleyeceklerini üç elekten geçirelim.
Adam şaşırır.
— Üç elek mi?
— Evet, der Sokrates. Birinci elek.
Gerçeklik eleği:Bana anlatacağın şeyin doğru olduğundan emin misin?
Adam başını hafifçe eğer.
— Hayır, başkalarından duydum.
Sokrates devam eder:
— Öyleyse bunun doğru olup olmadığını bilmiyorsun. Peki, ikinci eleğe bakalım.
İyilik eleği: Bana anlatacağın şey, arkadaşım hakkında güzel bir şey mi?
— Hayır, tam tersine, kötü bir şey.
— Demek ki doğruluğunu bilmediğin bir şeyi, üstelik bir insanın aleyhine anlatmak istiyorsun. Peki, son bir soru.
Yararlılık eleği: Söyleyeceğin şeyin bana bir faydası olacak mı?
Adam sessizleşir.
— Hayır, pek sayılmaz.
Sokrates gülümseyerek şöyle der:
— Öyleyse doğru olduğundan emin olmadığın, iyi olmayan ve kimseye fayda sağlamayan bir şeyi anlatmanın ne anlamı var?
Bu hikâye, yalnızca dilimizi kontrol etmeyi değil, zihnimizi de sorgulamayı öğretir. Çünkü insan bazen ağzından çıkan sözleri değil, o sözleri doğuran düşünceleri gözden geçirmeyi unutur.
Oysa asıl mesele, başkaları hakkında ne söylediğimizden önce, başkalarını neden o gözle gördüğümüzü fark edebilmektir.
Başkasını yargılarken kendinden ne kadar uzaklaşıyorsun?
Bir insanın davranışını görürsün ve hemen bir hüküm verirsin.
Bencil dersin. Kibirli dersin. Nankör, düşüncesiz ya da kötü niyetli olduğunu söylersin. Peki, gerçekten biliyor musun?
Onun hangi mücadelelerden geçtiğini, hangi yaraları içinde taşıdığını, hangi korkularla baş etmeye çalıştığını biliyor musun? Dışarıdan gördüğün davranışın arkasında nasıl bir hikâye olduğunu hiç düşündün mü?
Davranışı değerlendirebilirsin; fakat bir insanın bütün hikâyesini bilmeden onun hakkında son hükmü veremezsin.
Eleştiri aynasını kendine çevirmek
İnsan başkalarının kusurlarını görmekte çoğu zaman ustadır. Başkasının yanlışını hemen fark eder, eksiklerini kolayca sıralar, hatalarını uzun uzunanlatır. Peki, aynı dikkati kendisine gösterebilir mi?Başkalarında eleştirdiği davranışların izlerini kendi hayatında arayabilir mi?
başkasını eleştirmeye başladığında kendine şu soruyu sor:
“Bu insanda beni rahatsız eden ne? Gerçekten onun davranışı mı, yoksa o davranışın bende uyandırdığı duygu mu?”
Bu soru, seni suçlamak için değil, kendini anlaman için vardır.
Çünkü her olay sana yalnızca dışarıdaki dünyayı göstermez; kendi iç dünyana açılan bir kapı da sunar.
Özgürleşmek, her düşündüğüne inanmayı bırakıp düşüncelerini de sorgulayabilmekle başlar.
İlahi öğretilerin önemli bir kısmında insanın dili kadar kalbini de koruması gerektiği anlatılır. Başkaları hakkında kötü zanlardan kaçınmak, bilmediğin şeyler hakkında kesin hükümler vermemek ve insanlara karşı adil olmak, bu anlayışın temel taşlarındandır.
Çünkü zan, çoğu zaman gerçeğin yerine kendi yorumumuzu koymaktır.
Bir insanın niyetini bilmediğimiz hâlde onun hakkında kötü düşünmeye başladığımızda, gerçekte bilmediğimiz bir hikâyeyi kendi zihnimizde tamamlarız. Ardından da oluşturduğumuz bu hikâyeye inanırız.
Oysa bilmediğin yerde kesin hüküm vermek yerine durabilmek de bir erdemdir. Bir insanın niyetini bilemeyebilirsin; bilmediğin şeyi zihninde karanlık bir hikâyeye dönüştürmek zorunda da değilsin.
Olayları değiştiremiyorsan, onlara bakışını değiştirmeyi dene
Hayat boyunca her insanla anlaşamayacaksın. Her davranışı beğenmeyecek, her söyleneni doğru bulmayacaksın. Bazı insanlarla arana mesafe koyman, bazı yanlışlara karşı çıkman, bazı ilişkilerden uzaklaşman gerekecek.
Fakat bütün bunları yaparken öfkenin ve peşin hükümlerin seni yönetmesine izin vermek zorunda değilsin. Daha az hüküm ver, daha çok anlamaya çalış…
.
Çünkü sen de yanılıyorsun. Sen de bazen yanlış anlıyor, korkularınla hareket ediyor, bilmeden birini incitebiliyorsun. Senin de anlaşılmaya, hatalarının ötesinde görülmeye ve yeniden başlayabilmeye ihtiyacın var.
Öyleyse başkasına tanımadığın anlayışı kendinden de esirgeme.
Üç eleği kendi hayatına uygula
Sokrates’in üç eleğini yalnızca başkaları hakkında konuşurken değil, kendi düşüncelerini değerlendirirken de kullanabilirsin.
Bir düşünce zihninde belirdiğinde kendine sor:
Gerçeklik eleği: Düşündüğüm şey gerçekten doğru mu, yoksa yalnızca benim yorumum mu?
İyilik eleği: Bu düşünce beni daha anlayışlı, daha adil ve daha merhametli biri yapıyor mu, yoksa içimdeki öfkeyi ve önyargıyı mı besliyor?
Yararlılık eleği: Bu düşünceyi zihnimde tekrar tekrartaşımak bana bir şey kazandırıyor mu? Bir çözüm üretiyor mu, yoksa yalnızca huzurumu mu tüketiyor?
Bu soruların amacı, her olumsuz düşünceyi bastırmak değildir. Amaç, düşüncelerinin seni nereye götürdüğünü fark etmektir.
Bazen bir düşünceyi sorgulamak, onunla mücadele etmekten daha faydalıdır. Bazen de bir hüküm vermeden önce biraz beklemek, uzun bir tartışmadan daha bilgece bir davranıştır.
Çünkü zihninden geçen her düşüncenin peşinden gitmek zorunda değilsin. Her duyduğunu anlatmak, her gördüğünü yorumlamak, her yanlış bulduğunu düzeltmeye çalışmak zorunda da değilsin.
Bazen susmak, bilmediğini kabul etmektir. Bazen geri çekilmek, kendine hâkim olmaktır. Bazen de bir insanı anlamaya çalışmak, kendini dönüştürmenin ilk adımıdır.
Başkasını değiştirmeden önce kendinde bir kapı aç
Belki de hayatın sana öğreteceği en önemli derslerden biri şudur:
Dünyayı daha güzel görmek için önce bütün insanların değişmesini beklemek zorunda değilsin. Kendi bakışını değiştirmekle başlayabilirsin.
Birini yargılamadan önce bilmediğin şeyleri hatırla. Bir davranışa anlam yüklemeden önce başka ihtimallere yer aç. Bir başkasının kusuruna takıldığında kendi kusurlarını da unutma. Ve hayatın sana sunduğu her olayda, yalnızca başkasının ne yaptığını değil, bu olayın sende neyi ortaya çıkardığını da görmeye çalış.
Çünkü hayat, karşına çıkan her insanı düzeltmen için verilmiş bir görev değildir. Bazen o insan, sana kendi sabrını gösterir. Bazen sınırlarını öğretir. Bazen korkularını açığa çıkarır. Bazen de hangi değerlerle yaşamak istediğini hatırlatır.
Her olaydan hoşlanmak zorunda değilsin. Her insanı sevmek zorunda da değilsin. Fakat her olay karşısında biraz daha bilinçli olmayı, her ilişkide kendini biraz daha tanımayı ve her hükümden önce düşünmeyi seçebilirsin.
Başkasının kusurunu görmek bir göz meselesidir; kendi kusurunu görebilmek ise bir gönül ve farkındalık meselesi.
Belki de asıl bilgelik, herkesi iyi sanmakta değil; gerçeği ararken adaleti kaybetmemekte, yanlışı görürken merhameti unutmamakta ve başkasını anlamaya çalışırken kendini de keşfetmektedir.
Öyleyse bugün birini eleştirmeye başladığında hemen kendine dön ve sor:
“Bu olay bana başkası hakkında ne söylüyor?”
Ardından bir soru daha sor:
“Peki, kendim hakkında neyi fark etmemi sağlıyor?”
İşte dönüşüm, çoğu zaman ikinci soruda başlar.
Çünkü başkasına tuttuğun aynayı kendine çevirdiğinde, yalnızca onu değil, kendini de görmeye başlarsın.
Ve insan, kendini görmeye başladığı gün, dünyaya aynı gözlerle bakamaz artık. Birinin seni anlamadığından yakınıyorsan, sen onun dünyasını anlamaya ne kadar çaba gösteriyorsun?
İşte öz farkındalık burada başlar.
Kendini tanımak, yalnızca güçlü yanlarını keşfetmek değildir. Kendi önyargılarını, savunmalarını, korkularını ve yanılma ihtimalini de görebilmektir.
İnsan eleklerden geçirilecek. Nesin? Altınmısın? Gülmüsün? Yoksa kimya tabiriyle pasa mısın?BazenAllah senin planına göre her şeyi yaratmaz. Sana güç ve kuvvet bendedir mesajını verir. Sen niyetini yap ne zaman, nasıl olacağına karışma seni ve istediğin her ne ise onu senin en iyi versiyonuna hazırlıyor olabilir.
“Allah kulunun zannı üzeredir” ifadesi , İslamgeleneğinde kudsî bir hadis olarak bilinir ve kelime anlamıyla Allah’ın, kulunun kendisine yönelik beklenti, düşünce ve inancına göre muamele edeceğini ifade eder. Allah, kulunun kaderini onun zihinsel yönelimine bağlayarak pasif bir insan modeli yerine, aktif ve seçici bir insan modeli ortaya koymasını murat etmiş olabilir. İnsan neyi umuyor ve neye inanıyorsa, ona doğru çekilir. Eğer hayata ve yaratıcıya sevgi, adalet ve umut penceresinden bakarsak, yaşadığımız gerçeklik de bu yönde şekillene bilir. Aksine, şüphe ve korkuyla yaklaşırsak , dünyanız bir hapishaneye dönüşe bilir. Kul, kendi “zan” seçimiyle aslında kendi ruhsal makamını ve nihai sonunu belirlemiş olur.
Bazen insan düşmeden, ayağa kalkıp yürüyemez, büyüyemez.
