Yılan, insanlara genel olarak tiksindirici ve korkunç bir hayvan olarak gelir. Şehirde doğup büyümüş, hayatında hiç yılanla karşılaşmamış bir kişi bile bir videoda veya belgeselde yılan gördüğünde irkilebilir. Oysa çok daha kuvvetli ve tehlikeli bir hayvan olan ayıdan ya da sırtlandan aynı ölçüde tiksinmeyiz. Ayıdan korkarız, elbette ancak birçok hayvan bize sevimli gelebilirken yılanlar çoğu zaman hiçbir bakımdan sevimli gelmez. Öyle ki yılanlara yönelik bu bakış açısı, insanlığın belleğinde yüzyıllardır yer edinmiştir. Mitolojilerde bile en dehşet verici yaratıkların arasında yılanlar bulunur. Yunan mitolojisindeki Hidra ve Typhon buna örnek olarak gösterilebilir. Çin mitolojisindeki ejderha bile bir bakıma yılandan esinlenmiş bir yaratıktır. Nitekim ejderha dediğimizde çoğu zaman uçabilen, ağzından alev püskürtebilen dev yılanları düşünürüz.
Peki, insan hayatı için çok daha büyük tehlikeler oluşturabilen yırtıcı hayvanlar varken yılanlar neden insan belleğinde bu kadar derin bir yer edinmiştir? Bana kalırsa bunun nedenlerinden biri, atalarımızdan gelen antik bir içgüdüdür. Bir aslan bir insanı öldürdüğünde onun öldürücü bir hayvan olduğunu düşünürüz. Ancak yılan söz konusu olduğunda durum o kadar net değildir. Küçük bir yılan bir insanı ısırabilir ve ilk anda hiçbir şey olmayabilir. Fakat birkaç gün sonra o kişinin öldüğü görülebilir. İlk atalarımız böyle bir durumla karşılaştıklarında bunu gizemli ve kuşku uyandırıcı bir olay olarak değerlendirmiş, anlamlandıramadıkları bu durum karşısında korkuya kapılmış olabilirler. Kısacası, yılanları zihnimizde bu kadar farklı ve ürkütücü bir yere koymamızın nedenlerinden birinin zehirleri olduğunu düşünüyorum. İlk atalarımızın zehir denen şeyi anlamlandıramamaları, onu zihinlerinde mistikleştirmelerine yol açmış olabilir.
Yılanın insanlık tarihindeki bu olumsuz imgesini dinî anlatılarda da görebiliriz. Örneğin, kutsal kitaplarda anlatılan Âdem ve Havva hikâyesinde Tanrı, insana meyveyi yememesini emreder. Ardından yılan gelir ve insanın aklını çeler. Böylece insanın itaatsizliğinde suç yılanın üzerine de yüklenir. Genel olarak hikâyelerde ve toplumsal anlatılarda yılan, hainlik ve kötülükle özdeşleştirilir. Bu bakış açısının gündelik dile kadar uzandığını atasözlerinde bile görebiliriz: “Su içene yılan bile dokunmaz”, “Denize düşen yılana sarılır” ve “Bana dokunmayan yılan bin yaşasın.” Bu sözlerde yılan, çoğunlukla tehlikenin, kötülüğün veya çaresizliğin bir simgesi olarak karşımıza çıkar. Böylece yılan, insan zihninde yalnızca korkulan bir hayvan olmaktan çıkarak kötülüğün ve güvenilmezliğin de sembolü hâline gelir.
Ancak yılanı kutsal veya olumlu bir varlık olarak görenler de vardır. Gnostik geleneklerin bazı kollarında yılan, insanı kurtuluşa götüren bir figür olarak değerlendirilir. Bu yoruma göre Tanrı’nın insana yasakladığı meyve, gerçek bilgiyle ilişkilidir. Yılan ise insana bu meyveyi yedirerek gerçeği ve kötüyü ayırt etmesini sağlayan, insanın bilgiye ulaşmasına aracılık eden bir varlık olarak görülür. Dolayısıyla başka anlatılarda kötülüğün ve aldatmanın simgesi olan yılan, burada insanın bilgisizliğinden kurtulmasına yardımcı olan bir figüre dönüşür. Aynı hayvanın farklı düşünce geleneklerinde birbirine zıt anlamlar taşıması oldukça dikkat çekicidir.
Yılanın olumlu anlamlar taşıdığı bir başka alan da tıptır. Tıbbın sembollerinden birinde, bir asanın etrafına sarılmış yılan figürü bulunur. Yılanın burada şifa, yenilenme ve bilgelikle ilişkilendirilmesi tesadüf değildir. Yılanın derisini değiştirerek âdeta yeniden doğması, onun yenilenmeyle ve iyileşmeyle özdeşleştirilmesine yol açmış olabilir. Ayrıca zehrinin öldürücü olması, buna karşılık zehirden hareketle panzehir elde edilebilmesi de yılanın taşıdığı bu ikili anlamı güçlendirir. Bir yandan ölümün ve tehlikenin simgesi olan yılan, diğer yandan doğru biçimde kullanıldığında iyileşmeyle ilişkilendirilebilen bir varlıktır.
Bütün bunlara baktığımızda yılanın insanlık tarihindeki imgesinin tek bir anlamdan ibaret olmadığını görürüz. Yılan kimi zaman korkunun, hainliğin ve kötülüğün simgesi olarak karşımıza çıkarken kimi zaman bilgi, bilgelik, şifa ve yenilenmeyle ilişkilendirilir. Aynı hayvanın birbirine zıt anlamlar kazanabilmesi, insanların doğayı yalnızca gözlemlemekle kalmadığını, onu kendi korkuları, inançları ve düşünceleri doğrultusunda anlamlandırdığını da gösterir.
